Sarrerakoak

      Bart ikusi nuen. Eguna argitu aitzin jaikia naiz. Antzezlanaren arrasto anitzek zarrastatua, zantzu sakonetan murgildua… Hitz batez: aztoratuta. Obraren egileek aitzinetik pausatu galderei eman beharreko arrapostuek endredaturik. Anartean, horiek antzeman gabe, galdera parrasta jalgi zait gogora. Hau malura. Hau mentura.

      Nor naizen baneki, ez nuke nire burua itaunduko. Alta bada, galderak gure bizitzaren atarramendurako lagungarriak direlakoan, erantzun beharrak mantentzen gaitu bizirik. Hor nonbait. Bizirik nolabait.

      Antzezlanak indusketa partekatu bat proposatzen digun aldetik, partekatu dezagun bada. Bertzeen zereginak interpretatzea zeregin intimoa da. Bai horixe. Hizkuntza bat partekatzen dugunez gero, hurkoaren intimitatean barneratzen gara. Hizkuntza dugu bidelagun. Ibilbidea ez da samurra, haatik. Ez horixe!

      Nor naizen baneki delakoak hainbat arotako miaketa historiko eskaintzen dizkigu. Askotxo, alajaina. Aldian aldiko miaketa politiko eta kulturalak. Indusketa politiko-kulturala dela erranik, oro errana da. Edo ia-ia oro. Jainkoak libra gaitzala absolutua erdietsi nahi izatetik, ezta?

      Obra-egileek ikus-entzuleon iritzia ematera gonbidatu gaituzte. Ez da eskaera sotila, ez horixe. Edo bai? Sotiltasuna nola ulertu, hori ere! Demagun, geure historia isilduaz ari garela. Eskatzen hasita, ez dira ez makalak artista horiek. Tira, artistak oro har. Iritzirik nekez emanen dut. Obraren interpretazio gisako bat eginen dut, berean iradokizun sorta bat irudikatuko den desioz.

      Oharra

      Sarrerako paragrafo horien segidako ohar bat: literatura interpretatu ohi dut. Jarduera horretan, nolabait, zailduta nago. Antzerkia, berez, genero literario bat dugu. Alabaina, behin ere ez dut nire “aburua” eman lan-literario antzeztu baten gainean. Beraz, nire hitz okerrak nahi gabeko ondorioak legez hartu itzazue, arren.

      Tragedia

      Nor naizen baneki, nobela antzerkia begitandu zait, eleberri dramatizatua. Horixe lehen inpresioa. Egileetako bat, Harkaitz Cano, eleberrigile izaki, ez da harrigarria. Hara, eta? Nobela antzeztu bat? Hori zer da? Epiteto bat? Itaundu nau, kontzientziaren ezker pareta aldean dabilen deabru gorriak.

      Horra! Tori lexapram dosi tipi bat, erran dit aingeru zuriak!

      Esplika nadin! Nobela dugu genero literario osoena. Berean sar daiteke dena… Poesia, ipuina... Tira, ia-ia dena. Hara! Berriz ere gorriak: nobela pubela bat dela erran nahi duzu? Zakarrontzi bat, alors? Bai. Nolabait. Zuria gorritzen hasia da, hasia zait. Gorritu zaigu: zer da bada gure historia? Zer da izakion existentzia, bada? Zer da, pieza zakar eta pieza eztien biltokia, ez bada? Nor garen jakiteko, zer hobeto gure ontziaren —kontzientzia-ontziaren— baitan arakatzea baino, ezta?

      Nor naizen baneki, nor garen bageneki, ez genuke gure izatearen baitan indusketa bat egin behar, hara. Horixek egiten du bizitza drama bat. Hara, nobela antzeztu hau tragedia bat da. Zer pentsatzen duzue zuek, ziberotarrek? Zuei galdetzen dizuet bai —zuei, egiazko eskualdunei—, tragedia antzeztuetan —Pastoraletan maisu-maistra— adituak eta arituak baitzirezte —baitzarete?

      Eiki, euskaldunoz ari natzaizue. Baiki, geure buruaz. Indusketa-obra honek manera lazgarrian itauntzen gaitu eta: ba al dakizue nor zareten? Zer zareten? Zer bilakatu zareten? Zer bihurrarazi zaituzten? Zein moral suerte da zuena? Horratx zuek! Euskal borrokalariak! Antzinakoak nahiz gaurkoak!

      “Nor naiçen banequi, graçia nuque achequi. Illargiac soilc daqui naiçela equi”. Hara, hara, hara… Deabru gorria jalgi zait berriz ere, kalakan lehen eta orain gainera dantzan. Zer ilargi edota Ilazki ondo? Zer daki Ilargiak Eguzkiaz? Zer dituzu mitologia kontu ergel horiek? Euskaldunak erromanizatu gabeko erromantikoak bertzerik ez zarete!

      Aizak hi edo aizan gorri, ez pasa! Akort? Batzuetan bale. Ados. Baina ez betiere, dale ke dale. Aditu?

      Aingeru zuria ere ez da makala to. Ez to ez no!

      Zuria ez da gorriaren aurka, halere. Edo guztiz aurka, bederen. Ez dira soilki elkarren kontra ari ardura. Gorria eta zuria zuei ari zaizkizue. Bion sinbiosi moduko bat duzue. Moral indartsu eta moral ahularen artean kulunkatzen dena. Hara, antzerkigintzaren indusketan lanetan sartu eta lohi frankotan sartu zara Asurmendi jauna.

      Zer jauna eta zer jaun ondo? Errana dizuet arestian: “Nor naizen baneki...” ez nuke nire burua bekatu lohiez zipriztinduko. Hara, eta zuek, badakizu nor zareten? Jakin nahiko zenukete? Nor zareten jakiteko beldur al zarete, akaso? Izan ere, badaude, jakin nahi izan dutenak, baita damutu direnak ere.

      Izan ere, iraganean nola gaur egun hola. Hemen badira, beren burua alde guztietan eta guztietatik ikusiak ere izan nahi dutenak. Badira hala berean, beren burua biluztu eta arriskatu nahi izan dutenak, baita hala bizi ere. Lehenbizikoak, arriskurik gabe probetxu atera ohi dutenak dituzue. Puntu itsu bat atxikitzen dutenak. Alegia, bertzeak itotzen diren bitartean, beraiek igeri bitartean, arropa lehorrean gordetzen dakitenak.

      Bo… Bo… Bo. Horiek historiaren bilakabidean jalgiriko anbibalentziak dituzu Asurmendi. Horixe letania parrasta.

      Tragediaren ostean

      Ostean edo ondoren baino, zer gorde izaten da antzezpen baten baitan? Zer ezkutatzen da obraren egileengan? Idazleengan hala nola interpretarienean? Taularen koreografia apailatzearen ardura hartu dutenengan: jantzitegia, kantutegia, musikaltasuna, argipena… eta abar sortu dituztenak. Bertzeak bertze, horiek ere.

      Kontua hauxe, galderak betiere: geure burua ezagutu dezakegu inguratzen gaituztenak ezagutu gabe? Nola ezagutu, gure baitakoak gu geu garela ezagutu gabe? Onartu al dugu garena, erlijiozko premonizioek “ez garela gure baitakoak” aditzera eman zigutenez gero? Nola ezagutu geure burua, gure ingurumaria eten gabe aldatzen den aldetik? Gure historia amiñi bat baino ez badugu ezagutzen!?

      Nola ezagutu Historia —hitz larriz idatzita eta entelegatuta— gure arbasoen historia ezagutu gabe? Gure gurasoen ispiluan erreparatuz? Mila pusketan apurtutako ustezko mirail miragarrian? Gure haurren baitan? Edo bertzenaz ere, gure mundualdian utzitako arrastoen gibelean ibilita? Ibili soilaren poderioz ibiltzea aski al da, nor garen jakiteko?

      Literatura lexapram egokia delakoan nago —erlijioa filosofia edota psikologiaz harago joan aldean—. Eszenara aupatutako literatura-lan puska hau, gure burua esploratzeko tresna egokia legez bizi izan nuen atzo Hendaiako Mendi Zolan gunean.

      Ekitaldiaren biharamunean

      Luzetsi gabe. Alta bada, ezin hustu ontzian bildutako dena. Gainerakoa zenbait lerro andanetan isuriko dut. Nahas-mahasean.

      1. Nor naizen baneki obra indusketa erraldoia iruditu zait. Alimalekoa. Zuk zeuk baloratu, erraldoia eta alimalekoa adjektiboak. Euskaldunok nor garen ezagutzeko berebiziko indusketa.

      2. Antzinako erregimenetatik gaur egungo aldietakoetara garamatza: erromatar aroa, erdi aroa, errenazimendu aroa, aro erromantikoa, ilustrazioa…

      3. Horiek horrela, egungo aroaren gainekoa oroz gain hartu dut aintzat: Alain enpresariaren jokoa. Gizaseme jantzia. Ikasia. Amaren menpeko morroia, alabaina. June biktima. Biktimarioa etxean bertan dugunaren adierazgarria. Txaski: gure izate naufragoren —euskaldunon— adierazlea. Jokin, arlote jakintsua. Jakintsu memeloa. Ainhoa errealista. Zazpigarren jokalaria ere baduzu taulan. Zazpi jokalari hamaika roletan. Joko alimalea.

      4. Zer litzateke indusketa politiko-kultura hau, taxu horrelako argiztapenik barik? Horixe lana! Antzezleen jokoa iritsiko litzaiguke ikus-entzuleoi iristen zaigun entzungarri tasunez, bertze moldez atonduta? Horixe egokitzapenak? Egokiak, doike.

      5. Iraun genezake adi-adi, antzezleek kanturako agertutako doitasunik gabe? Aitorpena: bi orenaz harago aditasuna atxikia izateko, kantuak berebizikoak eta berealdikoak egin zaizkit.

      6. Euskararen tratamenduaz ere zer errana banuke, badut alafede. Korrika delakoa Bilbora iritsi zen atzo, hogeita laugarrenez aidanez. Behin abentura horretan abiatuta, 25. garrena ere izanen da, araiz.

      7. Ei, ei... euskararen trataeraz ele berba hitz bat edo bi badudala ahantzi barik: ez dago batua-rik nork bere hizkuntzatik jardun gabe, norberaren baitakoa izan barik.

      Aski gaurkoz

      Aski eta sobera ere, naski. Aboro erran aldera hauxe: antzeztokia behin laga ostean, lagun batek honelaxe adierazi zigun: Oscar bat merezi du lan honek. Bai horixe!

      Beno, bon, bueno, well… Guk osaba Oskar ez dugunez gero, goza dezagun gure Broadway tipiaz. Gogotik eta ganoraz profitatu ere!